โซเชียลมีเดีย ดาบสองคมต่อสุขภาพจิต?

ไม่นานมานี้ Meta ถูกฟ้องโดยหลายเขตการศึกษาในสหรัฐฯ จากข้อกล่าวหาว่าบริษัทปกปิดผลวิจัยภายในชื่อ Project Mercury ซึ่งศึกษาผลกระทบของ Facebook ต่อสุขภาพจิต โดยเฉพาะวัยรุ่นและเยาวชน โดยผลวิจัยชี้ว่า แค่หยุดใช้แพลตฟอร์ม 1 สัปดาห์ สามารถลดความซึมเศร้า ความวิตกกังวล ความเหงา และพฤติกรรมเปรียบเทียบตัวเองกับเพื่อนได้ แต่ Meta กลับพับโครงการนี้ไป ด้วยเหตุผลว่าผลวิจัยอาจถูกตีความผิด

ซึ่งขณะนี้คดีอยู่ระหว่างการพิจารณา และก็ไม่ทราบแน่ชัดว่าเหตุผลที่ Meta ให้มานั้นน่าเชื่อถือแค่ไหน แต่ประเด็นที่อยากหยิบมาเล่าคือ โซเชียลมันมีผลต่อสุขภาพจิตของคนเราได้จริง และมีงานวิจัยที่พบว่าการใช้โซเชียลแบบ Passive Scrolling ที่แค่เลื่อนดูอย่างเดียว ไม่โพสต์ ไม่คอมเมนต์ หรือไม่ส่งข้อความหาใครเลย ส่งผลเสียมากกว่าที่คิด 

เพราะแค่เลื่อนฟีด แล้วเจอเพื่อนเที่ยวต่างประเทศ โชว์ชีวิตหรูหราบ่อยๆ หรืออวดแฟน แม้จะรู้ว่ามันคือมุมที่เขาอยากให้เห็น แต่สมองของเราก็เริ่มจับไปเปรียบเทียบอัตโนมัติ จนอาจนำไปสู่การสร้างภาพลักษณ์ที่ไม่ใช่ตัวเอง ทำให้เกิดความเครียด ความกดดัน หรือความรู้สึกด้อยค่าตัวเองโดยไม่รู้ตัว และอาจนำไปสู่ภาวะซึมเศร้าได้ ซึ่งมักเกิดขึ้นในวัยรุ่นหญิง

นอกจากนี้ การเห็นข่าวที่สลดหรือสิ่งที่ทำให้หดหู่บนโซเชียลมีเดีย ก็อาจทำให้เกิดอาการ Survivor’s Guilt หรือความรู้สึกผิดที่ตัวเองปลอดภัย ในขณะที่คนอื่นกำลังเดือดร้อน แม้เราไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์นั้นก็ตาม ซึ่งความเจ็บปวดแบบ “ซึมซับ”(vicarious trauma) มันเกิดขึ้นได้ง่ายในยุคที่ข่าวเหล่านี้เข้าถึงเราได้ทุกวัน แล้วยิ่งแพลตฟอร์มได้รับการออกแบบมาเพื่อให้คนเสพติด โดยใช้อัลกอริทึมที่ป้อนเนื้อหาที่คิดว่าเราน่าจะสนใจ หรือเนื้อหาที่คนรอบตัวเราโต้ตอบมาก ทำให้บางครั้งเรารับรู้ความทุกข์หรือความเครียดของคนอื่นได้ง่ายกว่าเดิม

แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าโซเชียลไม่ดีไปซะหมด เพราะถ้าเราใช้แบบ Active Scrolling หรือการใช้สื่ออย่างมีส่วนร่วม ไม่ว่าจะเป็นการโพสต์ แสดงความคิดเห็น แชร์เรื่องราวหรือโต้ตอบกับคนอื่น ผลลัพธ์ต่อจิตใจก็จะต่างจากการเลื่อนดูอย่างเดียว ซึ่งก็มีงานวิจัยจาก University of Missouri ที่พบว่า ผู้ใช้ Facebook เพื่อเชื่อมต่อและสร้างปฏิสัมพันธ์กับคนอื่น มักไม่ได้รับผลกระทบด้านลบจากการใช้สื่อ หากไม่มีความรู้สึกอิจฉาหรือเปรียบเทียบตัวเองเป็นทุนเดิมเข้ามาเกี่ยวข้อง ในทางกลับกัน การใช้โซเชียลแบบนี้ยังช่วยเสริมความเชื่อมโยงกับคนอื่นและความเป็นอยู่ที่ดีทางจิตใจได้

เพราะท้ายที่สุดแล้ว การใช้โซเชียลมีเดียจะมีผลแบบไหน ขึ้นอยู่กับว่าเราเลือกใช้มันอย่างไรนั่นคือสิ่งสำคัญ ถ้าเรารู้จักใช้โซเชียลอย่างมีสติ มันจะเป็นเครื่องมือให้เราเรียนรู้สิ่งใหม่ๆ ได้แรงบันดาลใจ และช่วยให้มุมมองชีวิตของเราดีขึ้นมากกว่า