เมื่อ "ค่าไฟทาง" กลายเป็นคำถามเรื่องความโปร่งใส ทางออกที่เทคโนโลยีอาจช่วยได้

ช่วงนี้หลายคนเริ่มตั้งคำถามกับ "ค่าไฟทาง" หลังมีข้อมูลว่าค่าใช้จ่ายสำหรับไฟส่องสว่างสาธารณะอาจถูกนำมารวมอยู่ในโครงสร้างค่าไฟฟ้าที่ประชาชนจ่ายกันอยู่ทุกเดือน

ประเด็นที่น่าสนใจอาจไม่ใช่แค่ว่าใครจ่าย หรือจ่ายเท่าไร แต่คือเหตุใดประชาชนจึงไม่สามารถเห็นรายละเอียดเหล่านี้ได้อย่างชัดเจนตั้งแต่แรก

ในหลายประเทศ ปัญหาลักษณะนี้ถูกแก้ด้วยการเปิดข้อมูลสาธารณะ (Open Data) และทำ Dashboard ให้ประชาชนเข้าไปตรวจสอบได้ด้วยตัวเอง

แล้วแนวทางเหล่านี้มีหลักการทำงานอย่างไร และมีบทเรียนใดที่ไทยสามารถนำมาศึกษาและประยุกต์ใช้ได้บ้าง?

🇧🇷 บราซิล : แยกรายการให้เห็นผ่านบิล

บราซิลเลือกใช้วิธีที่ตรงไปตรงมา โดยกำหนดให้ค่าไฟส่องสว่างสาธารณะ (COSIP) แสดงเป็นรายการแยกในบิลค่าไฟอย่างชัดเจน ไม่รวมอยู่กับค่าไฟฟ้าปกติ ทำให้ประชาชนเห็นทันทีว่าตนเองจ่ายเงินส่วนนี้เดือนละเท่าไร โดยไม่ต้องค้นหาข้อมูลเพิ่มเติม

แนวทางนี้มีข้อดีคือทำได้ง่าย ใช้งบประมาณไม่สูง และไม่ต้องลงทุนพัฒนาระบบข้อมูลขนาดใหญ่ แต่ประชาชนยังเข้าถึงข้อมูลได้เพียงระดับรายบุคคล ทำให้มองไม่เห็นภาพรวมการใช้จ่ายหรือความแตกต่างของค่าใช้จ่ายในแต่ละพื้นที่

🇺🇸 🇨🇦 สหรัฐฯ และแคนาดา : เปิดข้อมูลเมืองผ่าน Portal

หลายเมืองในสหรัฐฯ และแคนาดาเลือกเปิดข้อมูลการบริหารเมืองผ่าน Open Data Portal ให้ประชาชนตรวจสอบได้ด้วยตนเอง ตั้งแต่งบประมาณ การใช้พลังงาน ไปจนถึงค่าใช้จ่ายด้านโครงสร้างพื้นฐานและสาธารณูปโภค

แนวทางนี้ไม่ได้บอกแค่ว่าประชาชนจ่ายเงินเท่าไร แต่ช่วยให้เห็นภาพรวมว่าเมืองใช้งบประมาณอย่างไร และเปิดโอกาสให้ภาคประชาชน นักวิจัย และสื่อมวลชนเข้ามาตรวจสอบข้อมูลได้อย่างอิสระ

🇪🇺 ยุโรป : รวมข้อมูลไฟถนนเข้ากับข้อมูลเมือง

หลายเมืองในยุโรปนำข้อมูลไฟส่องสว่างสาธารณะมาผสานกับข้อมูลเมืองด้านอื่น ๆ เช่น การจราจร คุณภาพอากาศ และระดับเสียง ก่อนแสดงผลผ่าน Dashboard กลางชุดเดียว

แนวทางนี้ช่วยให้เมืองมองเห็นภาพรวมการใช้พลังงานได้ชัดเจนขึ้น เช่น พื้นที่ใดใช้ไฟมากกว่าปกติ หรือจุดใดสามารถปรับลดความเข้มแสงได้โดยไม่กระทบต่อความปลอดภัย

จุดเด่นของโมเดลนี้คือไม่ได้มุ่งสร้างความโปร่งใสเพียงอย่างเดียว แต่ยังช่วยให้การบริหารพลังงานและงบประมาณของเมืองมีประสิทธิภาพมากขึ้นไปพร้อมกัน

ปัจจุบันหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอยู่ระหว่างการศึกษาการแยกต้นทุนไฟส่องสว่างสาธารณะออกจากโครงสร้างค่าไฟฟ้าฐาน โดยยังมีขั้นตอนด้านโครงสร้างพื้นฐานที่ต้องดำเนินการเพิ่มเติม เช่น การติดตั้งมิเตอร์แยกให้ครอบคลุมมากขึ้น เพื่อให้สามารถติดตามและบริหารจัดการข้อมูลได้อย่างชัดเจน

ตัวอย่างจากต่างประเทศสะท้อนให้เห็นว่า แนวทางการสร้างความโปร่งใสด้านค่าใช้จ่ายสาธารณะสามารถทำได้หลายรูปแบบ ตั้งแต่การแสดงรายการค่าใช้จ่ายแยกในบิล ไปจนถึงการเปิดข้อมูลผ่าน Portal หรือ Dashboard สาธารณะ

สำหรับประเทศไทย ประเด็นที่น่าจับตาต่อจากนี้ คือการออกแบบรูปแบบการเปิดเผยข้อมูลให้เหมาะกับบริบทของประเทศ รวมถึงการเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงข้อมูลได้ง่าย สะดวก และเข้าใจได้มากขึ้นฃ

ไม่ว่ารูปแบบจะเป็นอย่างไร ตัวอย่างจากหลายประเทศสะท้อนให้เห็นตรงกันว่า การนำเทคโนโลยีมาช่วยจัดการและเผยแพร่ข้อมูลสาธารณะ ทำให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลได้ง่ายขึ้น อีกทั้งยังช่วยให้การสื่อสารระหว่างภาครัฐกับประชาชนมีความโปร่งใส ชัดเจน และมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น