“รัฐมนตรี AI” เกมพลิก ? จากการปรับตัว สู่ผู้ต้องสงสัยการทุจริต

ปีที่ผ่านมาเราจะเห็นกระแสข่าว “รัฐมนตรี AI” ของรัฐบาลแอลเบเนีย ในชื่อ Diella เพราะต้องการให้เข้ามาช่วยดูแลงานจัดซื้อจัดจ้างของภาครัฐ เพื่อลดปัญหาการคอร์รัปชันภายในประเทศ เพื่อสร้างความโปร่งใสในกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐและลดการรับสินบนผ่านระบบออนไลน์

แต่เรื่องกลับซับซ้อนกว่านั้น หลังมีข่าวว่าคนที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนา “รัฐมนตรี AI” ถูกกล่าวหาว่าพัวพันกับการทุจริตซะเอง

โดยระบบ AI นี้พัวพันกับคดีทุจริตคอร์รัปชัน ถูกตั้งข้อสงสัยว่าอาจรับสินบนเป็นบิตคอยน์มูลค่ามหาศาล เพื่อแลกกับการปรับขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้างของภาครัฐให้เอื้อประโยชน์กับคนบางกลุ่ม ซึ่งทางอัยการระบุว่าพบการโอนงบประมาณบางส่วนไปยังบัญชีที่ไม่ทราบที่มา

ขณะที่ฝั่งเอไอชี้แจงว่า การโอนเงินนี้เป็นส่วนหนึ่งของการทำงานตามระบบปกติ และเป็นเพียงการทดสอบระบบเท่านั้น ทำให้เกิดเสียงวิจารณ์ทันที ว่าตั้ง AI มาจับโกง แต่คนที่สร้าง AI ดันโกงซะเอง

เมื่อการสร้าง AI ไม่มีกรอบกติกาควบคุมชัดเจนจนนำไปสู่การถูกตีตราว่า “สร้างมาเพื่อโกงเอง”

กรณีนี้ ทำให้เห็นว่า AI อาจยังใช้ปราบคอร์รัปชันได้ยาก เพราะปัญหาการโกงเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ขั้นตอนการ “ออกแบบกติกา” ก่อนเริ่มประมูลด้วยซ้ำ ซึ่งต่อให้มีระบบอัตโนมัติ ถ้าเงื่อนไขถูกสร้างมาเพื่อเอื้อให้กับคนบางกลุ่ม หรือมีการล็อกสเปกตั้งแต่ต้น ระบบก็แค่ทำตามกติกานั้น

พูดง่าย ๆ คือ AI อาจช่วยลดการโกงแบบตรงไปตรงมาได้ แต่ถ้าการโกงถูกซ่อนอยู่โครงสร้างการออกแบบระบบ สุดท้าย AI ก็คงไม่ต่างจากเครื่องมือที่ช่วยให้การโกงง่ายขึ้น

เพราะ AI เก่งแค่ไหนก็ต้องพึ่งข้อมูลอยู่ดี หากมีอคติ หรือถูกป้อนข้อมูลมาแบบแฝงเจตนาอื่น ก็ย่อมให้ผลลัพธ์ที่ออกมาไม่ต่างจากการใช้คนแบบเดิม

เคสนี้ไม่ใช่การบอกว่า AI ดีหรือไม่ดี แต่เป็นเรื่อง “ความรับผิดชอบ” ของการสร้างโมเดล ว่าใครดูแลข้อมูล กำหนดเกณฑ์ และมีอำนาจตัดสินใจ ที่ควรชัดเจนตั้งแต่แรก

“การจัดซื้อจัดจ้าง” โปร่งใสได้จากการเริ่มใช้ระบบ

หลายประเทศก็มีการนำเอาระบบมาใช้เพื่อเพิ่มความสะดวก และความโปร่งใส่ในกระบวนการมากขึ้น โดยก็มีประเทศใกล้เคียงไทยที่ใช้ระบบในกระบวนการเหล่านี้อยู่บ้างแล้ว อาทิ

ฟิลิปปินส์

● มีระบบ e-procurement กลาง PhilGEPS ช่วยให้ทั้งหน่วยงานรัฐและซัพพลายเออร์ทำงานง่ายผ่าน 4  ขั้นตอนหลักคือ แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซ กับ e-marketplace, e-bidding, ฐานข้อมูลซัพพลายเออร์ และ Open Data ให้สาธารณะติดตามได้ตั้งแต่แผนงานถึงการดำเนินโครงการ

● ล่าสุด ผลักดันให้ผู้เข้าร่วมประมูลต้องส่งข้อมูลจริงและเปิดเผย Beneficial Ownership เชื่อมกับการลงทะเบียน PhilGEP และตลาดทุนเพื่อลดเสี่ยงทุจริตและฮั้วประมูล

อินโดนีเซีย

● พัฒนา แพลตฟอร์ม Open Data ให้ประชาชนตรวจสอบได้ มีระบบให้คะแนนความเสี่ยงโครงการ

ไทย

● ใช้กฎหมายจัดซื้อจัดจ้างใหม่ ผ่านการใช้ระบบ e-GP ทำให้ขั้นตอนหลัก ๆ เช่น ประกาศแผน กำหนดราคากลาง อัปโหลดเอกสาร ประกาศผล อยู่บนระบบ

● มีแผนทำระบบเทียบ ราคากลาง vs ราคาตลาด และแจ้งเตือนความเสี่ยงให้หน่วยงานเพิ่ม เพื่อช่วยให้จัดซื้อได้สมเหตุสมผลมากขึ้น

การพยายามผลักดันให้การจัดซื้อจัดจ้างของหน่วยงานรัฐที่เป็นไปอย่างโปร่งใส และตรวจสอบง่าย โดยปรับกลไกตามบริบทสังคมของตัวเอง ทำให้เห็นว่า ถ้าจะทำให้ดีก็ย่อมทำได้เสมอ เพียงแค่จะเลือกทำในรูปแบบไหนนั่นเอง

เช่นเดียวกันกับการใช้ AI ปราบโกงของแอลเบเนีย ที่การเอาเทคโนโลยีมาใช้จะได้ผลก็ต่อเมื่อกติกาและข้อมูลมีความซื่อตรง ไม่เอนเอียงต่อผลประโยชน์ให้คนบางกลุ่ม เพื่อไม่ให้เกิดข้อกังขาว่า การเอาเทคโนโลยีเข้ามาใช้งานคืออีกช่องทางที่เอามาหาผลประโยชน์จากงบประมาณของภาครัฐ มากกว่าสร้าง Ecosystem ที่แข็งแกร่งให้กับการทำงานของเจ้าหน้าที่แทน